کتاب برج بابل: پالیکوشکا

معرفی کتاب پالیکوشکا

در کتاب صوتی پالیکوشکا اثر لئو تولستوی، بدشانسی درِ خانه‌ی یک خدمتکار شرور را به صدا در می‌آورد. در این رمان کلاسیک که با صدای سجاد بابایی بازیگر و هنرپیشه‌ی محبوب روایت می‌شود، سرگذشت غافلگیرکننده‌ی یک رعیت ضعیف‌النفس را دنبال می‌کنیم. پالیکوشکا مرد خوش‌نامی نیست؛ با این حال خانم ارباب تصمیم می‌گیرد بار دیگر به وی اعتماد کند و او را جهت انجام امری مهم و خطیر به شهر بفرستد. اما این‌بار چیزی که قرار است سرنوشت مرد خدمتکار را به سیاهی بکشاند، ذات بد او نیست. بداقبالی سراغ پالیکوشکای بیچاره را گرفته!

درباره‌ی کتاب پالیکوشکا

وحشت از خشم و چوب ارباب از آن ترس‌هایی است که آدم را از پا می‌اندازد؛ مخصوصاً اگر در زمانه‌ای به سر ببریم که ماجرای کتاب صوتی پالیکوشکا (Polikushka) در آن روایت می‌شود. خانه‌ها در رمان کلاسیک لئو تولستوی (Leo Tolstoy) به شکل و شمایل امروز شباهتی ندارند. در چنین خانه‌ای خبر از پدر و مادر و فرزند نیست، بلکه باید به دنبال ارباب و ارباب زن و نوکر و خدمتگزار گشت. سوژه‌ی این داستان از نویسنده‌ی نام‌دار ادبیات روسیه یک خدمتگزار بخت‌برگشته است. روایت شنیداری این داستان را از زبان سجاد بابایی، هنرمند و بازیگر خوب سینما و تلویزیون می‌شنویم.

فرصت‌ها چه کوتاه‌اند! وقتی که به دنبال آن هستیم، همچون آهو از چشم می‌گریزند. وقتی هم که جرقه‌ای از آن هویدا گردد همچون یک شهاب‌سنگ به سرعت از نظر دور می‌شود. شاید برای همین است که می‌گویند شانس تنها یک‌بار در خانه‌ی آدم را می‌زند. از قضای روزگار و از اقبال بد، وقتی شانس به زندگی پالیکوشکا رو کرد که او برای پذیرش آن آماده نبود. در کتاب صوتی پالیکوشکا رادیو گوشه، به سرنوشت عجیب این مرد پا می‌گذاریم.

در بین خدمتگزارانی که برای خانه‌ی خانم ارباب کار می‌کردند، پالیکوشکا مرد محبوبی نبود. اول از همه، مباشر او را قابل‌اعتماد نمی‌دانست، به تبع آن دیگر اهالی عمارت اربابی نیز برای پالیکوشکا اعتباری قائل نبودند. ماجرای دله‌دزدی‌های مرد زمزمه‌ی غریبه و آشنا بود و اعتیادش به نوشیدن او را از چشم دیگران می‌انداخت. در گوشه و کنار کتاب صوتی پالیکوشکا نشر چشمه می‌توان ردی از رسوایی و بی‌آبرویی این مرد پیدا کرد.

بازخوانی اخلاق و سرنوشت در پالیکوشکا تولستوی

آیا پالیکوشکا مردی حقیر و ضعیف بود؟ در ظاهر امر بله. اما اگر با ظرافت‌های قلم لئو تولستوی آشنا باشید می‌دانید که هیچ یک از قهرمانان داستان‌های او شخصیتی ساده و تک خطی ندارند. در ادامه‌ی رمان پالیکوشکا جزئیات دقیق‌تری از زندگی مرد رعیت رونمایی می‌شود؛ به‌طوری که شنونده بارها از خود سوال می‌کند: آیا پالیکوشکا واقعاً مرد بدی است؟ فهمیدن این موضوع از بین کج‌دستی‌ها و بدمستی‌های او کار راحتی نیست. وقتی با اثری از لئو تولستوی روبه‌رو باشید قطعاً ردی از مضامین اخلاقی را در تاروپود داستان پیدا خواهید کرد.

با وجود تلاش‌های بسیار مباشر و دیگر اهالی برای دست به سر کردن پالیکوشکا، سرنوشت جای پای او را در عمارت اربابی محکم‌تر می‌کند. گرچه حقه‌بازی‌های پالیکوشکا به اوج می‌رسد و عاقبت او را به دردسر می‌اندازد، اما همچنان توبه و عذر و بهانه‌های او به قلب خانم ارباب نفوذ می‌کند و مرد را از مهلکه می‌رهاند. در خلال ماجرای یکی از همین شرارت‌های پالیکوشکا، مأموریت بزرگی به او واگذار می‌شود. اما این که چطور خانم ارباب راضی می‌شود تا دوباره به مرد بدنام اعتماد کند از آن رازهایی است که باید با خرید کتاب صوتی پالیکوشکا از آن سردرآورد.

آفتاب شانس و اقبال زندگی پالیکوشکا طلوع می‌کند و مرد برای انجام وظیفه‌ای که به او محول شده راهی شهر می‌‎شود؛ اما چه سود که این روشنایی بسیار کوتاه است و به زودی خورشید بختش غروب خواهد کرد. لئو نیکلایویچ تولستوی در این نقطه از داستان رئالیستی خود، میخ اخلاق را این‌بار محکم‌تر از قبل در دل داستان می‌کوبد و در کنار اهالی خانه‌ی خانم ارباب، مخاطبان را نیز به بهت و ناباوری می‌کشاند.

پولیکوشکا: جدال‌های ارباب رعیتی در قلب ادبیات روسیه

پالیکوشکا تولستوی، در همان ابتدا نظر منتقدان زیادی را به خود جلب کرد، و حتی توانست تحسین نویسندگانی که چندان طرفدار قلم این نویسنده نبودند را برانگیزد. خط داستان در بستر جامعه‌ای سراسر نابرابری شکل می‌گیرد، جامعه‌ای که یک سوی آن اربابان و طبقه‌ی ملاک و ثروتمند قرار دارند و در سمت دیگر قشری از بدبختان و درماندگان و فرمانبرداران دیده می‌شوند که در رنج خود فرو رفته‌اند. از این جهت داستانی که پیش رو دارید را می‌توان یکی از نمایندگان خاص داستان اجتماعی، «ادبیات دهقانی» و داستان‌های انتقادی روسیه دانست.

گفته می‌شود ماجرای کتاب صوتی پالیکوشکا از رویدادی واقعی برآمده و ایده‌ی اصلی آن بر ماجرایی حقیقی استوار شده است. همین موضوع جواز می‌دهد تا برچسب داستان تاریخی را در کنار دیگر دسته‌بندی‌های موضوعی این داستان قرار دهیم. ظرافت طبع لئو نیکلایویچ تولستوی در نمایش دادن روان رنجور و شکننده‌ی انسان‌ها و تأثیر یک نظام سراسر ظلم و فشار بر روحیات افراد، از دیگر ویژگی‌های روایی جذاب این داستان است که به خوبی در ترجمه‌ی سارا نیرومند نیز منعکس گردیده. 

اقتباس سینمایی از کتاب پالیکوشکا

• فیلم پالیکوشکا مهم‌ترین اقتباس تصویری از داستان پالیکوشکا است. این فیلم در قالب یک درام صامت ساخته شد و از محصولات سینمایی زمانه‌ی شوروی و نماینده‌ای از سینمای رئالیسم روسیه بود. این فیلم در سال 1922 و به کارگردانی الکساندر سانین به پرده‌ی سینماها رفت.

کتاب پالیکوشکا برای شما مناسب است اگر

• به رمان‌های کلاسیک و رمان‌های تاریخی علاقه دارید، مخصوصاً اگر مضمونی اخلاقی، اجتماعی و انتقادی داشته باشند.
• به دنبال یک گزینه‌ی انتخابی خوب برای خرید کتاب‌های تولستوی و شروع مطالعه‌ی ادبیات داستانی روسیه هستید.

در بخشی از کتاب پالیکوشکا میخوانیم:

رخت‌خواب زن و شوهر شامل لحاف آجیده و بالش‌های چیت، ننو با بچه داخلش، میز کوچکی با سه تا پایه که روی آن می‌پختند، می‌شستند و اسباب خانه را می‌گذاشتند و میز کار پالیکی هم به حساب می‌آمد. او دام‌پزشک تجربی بود. چلیک‌های چوبی، لباس‌ها، مرغ‌ها، گوساله و خودشان، هفت نفری، همه گوشه را پر می‌کردند. اگر اجاق مشترک یک‌چهارم فضای خود را در اختیار نمی‌گذاشت که رویش هم وسیله بگذارند و هم بنشینند، و همین‌طور اگر امکان رفتن به ایوان هم وجود نمی‌نداشت، دیگر اصلاً جایی برای جنبیدن برایشان نمی‌ماند.

تازه ممکن بود بیرون هم نتوانند بروند، چون اکتبر هوا سرد می‌شد و تنها لباس گرمشان یک پوستین بود برای کل هفت نفر. اما به جایش بچه‌ها می‌توانستند با دویدن خودشان را گرم کنند و بزرگ‌ترها با کار کردن، باقی هم با رفتن روی بخاری که تا چهل درجه گرما داشت.